Тарифтік шоксыз тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық инфрақұрылымын қалай жаңғыртуға болады

Қазақстанның энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымын жаңарту 13,5 трлн теңгеден астам қаражатты қажет етеді. Алайда ауқымды жаңғырту тарифтердің шамадан тыс өсуіне әкелмеуі тиіс. Осы міндетті шешу үшін «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасы (ЭКСЖ) іске қосылды. Жобаның қаржылық операторы болып «Бәйтерек» ұлттық инвестициялық холдингі белгіленді. Қандай қаржыландыру құралдары пайдаланылып жатыр, қазіргі таңда қанша жоба іске асырылу үстінде және мөлшерлемелерді субсидиялау қандай рөл атқарады — осы мәселелер туралы Kapital.kz іскерлік ақпарат орталығының тілшісіне «Бәйтерек» холдингінің басқарушы директоры Руслан Тюлегенов айтып берді.

– Руслан, ЭКСЖ ұлттық жобасы инфрақұрылымды айтарлықтай қайта құруды көздейді. Оның басты міндеті қандай?

– Қарапайым тілмен айтқанда, міндет – еліміздің энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымын айтарлықтай жаңартып, оның сенімділігін арттыру.

Ұлттық жоба Үкіметтің 2024 жылғы 25 желтоқсандағы қаулысымен бекітілді. Ол бірден бірнеше бағытты қамтиды: генерациялайтын қуаттарды дамыту, табиғи монополиялар объектілерін жаңғырту, отандық өндірушілерді қолдау, цифрлық технологияларды енгізу, сондай-ақ халықтың әлеуметтік осал санаттарына қолдау көрсету шаралары.

Негізгі мақсаттардың бірі – инфрақұрылымның тозу деңгейін 40%-ға дейін, ал апаттылықты 20%-ға төмендету. Жалпы жаңғырту еліміздің 200-ден астам инфрақұрылымдық компаниясын қамтуы тиіс.

– Бұған дейін жалпы қаржыландыру қажеттілігі 13,5 трлн теңгеден асатыны айтылған еді. Қаражат қандай көздерден тартылады?

– Модель бастапқыдан жаңғыртудың барлық құнын бір ғана қаржыландыру көзіне жүктемеу қағидаты бойынша құрылды. Шамамен 6,8 трлн теңгені тарифтік көздер есебінен қамтамасыз ету көзделіп отыр. Тағы шамамен 6,8 трлн теңгені қарыздық қаржыландыру түрінде – екінші деңгейдегі банктер, халықаралық қаржы ұйымдары және басқа да қаржы құралдары арқылы тарту қажет.

«Бәйтерек» холдингі Ұлттық жобаның қаржылық операторы болып табылады, ал қаржыландыру тетіктерінің өзі біздің еншілес ұйымдарымыз – Қазақстанның Даму Банкі және Қазақстандық тұрғын үй компаниясы арқылы жүзеге асырылады.

Атап айтқанда, ҚДБ табиғи монополиялар субъектілерінің жобаларымен тікелей кредиттеу тетігі бойынша жұмыс істейді. Сонымен қатар жобаларды қаржыландыруға екінші деңгейдегі банктер мен халықаралық қаржы ұйымдары қатысады.

ҚТК өз кезегінде жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік бағалы қағаздарын сатып алу арқылы мемлекеттік және квазимемлекеттік кәсіпорындарды қаржыландыруды қамтамасыз етеді.

Яғни Холдинг ішінде жобаның және оның қатысушысының түріне қарай қаржыландыру құралын таңдауға мүмкіндік беретін екі деңгейлі жүйе қалыптастырылды.

– Жобаларды қаржыландыруға іріктеу қалай ұйымдастырылған? Бұл процесс қаншалықты ашық?

– Бұл бағыттағы негізгі құралдардың бірі – 2025 жылғы қарашада іске қосылған Ұлттық жобаның электрондық сатып алу платформасы болды. Ол жобаларды қарау процесін автоматтандыруға мүмкіндік береді. Техникалық оператордың, тарифтік реттеушінің және қаржылық оператордың оң қорытындылары алынғаннан кейін жоба қаржыландыруға үміткерлер тізіміне енгізіледі.

Платформада Холдинг табиғи монополиялар субъектілерінен жалпы сомасы 833 млрд теңге болатын 332 өтінімді қарады. Оның ішінде:

• ҚДБ, ЕДБ және ХҚҰ желісі бойынша тікелей кредиттеу тетігімен – сомасы 404 млрд теңге болатын 173 өтінім;
• ҚТК желісі бойынша жергілікті атқарушы органдардың облигациялық қарыздары тетігімен – сомасы 429 млрд теңге болатын 159 өтінім.

– Коммуналдық инфрақұрылым бағыттары бойынша жобалар қалай бөлінеді?

– ҚТК жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік бағалы қағаздары тетігі аясында қарастырып жатқан жобаларға қарайтын болсақ, ең үлкен көлем жылумен жабдықтау саласына тиесілі.

Қазіргі уақытта осы тетік аясында жалпы құны 193,6 млрд теңге болатын 132 жоба бар.

Оның ішінде 95,5 млрд теңгені құрайтын 50 жоба жылумен жабдықтауға, 58,8 млрд теңгені құрайтын 49 жоба сумен жабдықтау объектілеріне қатысты, 23,8 млрд теңгенің 20 жобасы су бұру саласында және 15,5 млрд теңгенің 13 жобасы электрмен жабдықтау саласында қарастырылған.

Бұл ретте қаржыландыру басталып кетті. 2026 жылғы 25 тамыздағы жағдай бойынша 13 жергілікті атқарушы органның мемлекеттік бағалы қағаздары жалпы сомасы 160 млрд теңгеге сатып алынды.

– Коммуналдық инфрақұрылымды жаңғыртудағы басты мәселелердің бірі – оның тарифтерге әсері. Оны қалай барынша азайту жоспарланып отыр?

– Бұл – Ұлттық жобаның негізгі мәселелерінің бірі. Инфрақұрылымды жаңғырту қажет, алайда қаржыландыру инвестициялық жүктеме тарифтердің күрт өсуіне әкелмейтіндей етіп құрылуы тиіс.

Осы мақсатта, атап айтқанда, қарыздар бойынша пайыздық мөлшерлемені субсидиялау көзделген. Егер қаржыландыру құны жылдық 10%-дан асса, мөлшерлеменің бір бөлігі бюджет қаражаты есебінен субсидиялануы мүмкін.

Бұл не үшін қажет? Табиғи монополиялардың жеке субъектілері ұзақ мерзімді – 20 жылға дейінгі – ресурстарды неғұрлым қолайлы құнмен тарта алуы үшін. Қарыз неғұрлым арзан әрі ұзақ мерзімді болса, жобаның қаржылық жүктемесі соғұрлым төмен болады және тиісінше тұтынушылар үшін тарифке түсетін қысым азаяды.

2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджетте табиғи монополиялар субъектілерінің кредиттері бойынша мөлшерлеменің бір бөлігін субсидиялауға 35,5 млрд теңге қарастырылған. Бүгінгі таңда ҚТК-ға 10,9 млрд теңге аударылды.

ҚТК субсидия алуға жалпы құны 93,7 млрд теңге болатын 26 жобаны қарады. Олардың төртеуі бойынша жалпы сомасы 5,7 млрд теңге болатын шарттар жасалды.

– Қай жобалар қаржыландыру алып үлгерді?

– Иә, қаржыландыру белсенді түрде жүріп жатыр. ҚДБ желісі бойынша жалпы сомасы 55,7 млрд теңге болатын 21 жобаға қаржыландыру ашылды. Олардың қатарында «Қарағанды Жарық» ЖШС, «ТАТЭК» АҚ және «АлЭС» АҚ кәсіпорындарының жобалары бар. Екінші деңгейдегі банктер де белсенді түрде қосылып жатыр. Мысалы, Халық Банкі жылумен жабдықтау саласындағы «Степногорск Теплотранзит» ЖШС жобаларын қаржыландырды.

Сонымен қатар «Атырау Жарық» АҚ, «Жамбылские электрические сети» ЖШС, «Атырауские тепловые сети» ЖШС, «КОКШЕТАУ ЭНЕРГО» ЖШС және бірқатар басқа кәсіпорындардың жобалары мақұлданды. Олардың жалпы көлемі шамамен 300 млрд теңгені құрайды. Осы жобалар бойынша кредиттік келісімдерге қол қою және қаржыландыруды ашу 2026 жылғы тамыз-қыркүйек айларына жоспарланған.

– Сіз халықаралық қаржы ұйымдарымен ынтымақтастық мүмкіндігін атап өттіңіз. Олардың қатысуына мысал келтіре аласыз ба?

– Иә, жоғарыда айтқанымдай, халықаралық қаржы ұйымдары да Ұлттық жобаны іске асыруға қатысады. Атап айтқанда, Еуропалық қайта құру және даму банкі «Алатау Жарық Компаниясы» АҚ және «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС сияқты кәсіпорындардың электрмен жабдықтау саласындағы жобаларын мақұлдады.

Халықаралық қаржы ұйымдарының қатысуы ұзақ мерзімді қаржыландыруға қолжетімділікті кеңейтіп қана қоймай, оның көздерін әртараптандыруға мүмкіндік береді. Көп жыл бойы іске асырылатын инфрақұрылымдық жобалар үшін бұл аса маңызды.

– Қазіргі кезеңде ауқымды жаңғыртудың практикалық түрде іске қосылғаны туралы айтуға бола ма?

– Менің ойымша, біз жүйені қалыптастыру кезеңінен оның практикалық жұмысына көштік. 2025 жыл шын мәнінде бастапқы нүктеге айналды. Нормативтік базаны қалыптастыру, қаржыландыру тетіктерін анықтау, қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылды жолға қою қажет болды. Осы мақсатта елорда мен республикалық маңызы бар қалаларды дамыту туралы заң, сондай-ақ 25 нормативтік акт қабылданды.

Бүгінде бұл архитектура жұмыс істеп тұр. Өтінімдер келіп түсуде, жобалар іріктеуден өтуде, қаржыландыру көзі анықталып, келісімдер жасалып, қаржыландыру басталуда.

Бұл ретте біз бастапқыдан Ұлттық жоба тек бюджетке немесе тек тарифтерге тәуелді болмауы тиіс деген ұстанымда болдық. Сондықтан модель тарифтік көздерді, ұзақ мерзімді қарыздарды, банктер мен халықаралық қаржы ұйымдарының қаражатын және мөлшерлемелерді субсидиялау тетігін біріктіреді.

– Ақыр соңында тұтынушы қандай нәтижеге ие болуы тиіс?

– Ақыр соңында тұтынушы үшін қаржылық тетіктер емес, қызмет көрсету сапасы маңызды: қыста жылу тұрақты берілуі, су үздіксіз жеткізілуі, электр желілері жүктемеге төтеп беруі және апаттар санының азаюы.

Сондықтан Ұлттық жобаның басты нәтижесі – неғұрлым сенімді және заманауи инфрақұрылым.

Бірақ тағы бір маңызды құрамдас бөлік – осы жаңғыртудың қаржылық тұрақтылығы. Бүгін желілерді жаңартып, ертең сала немесе тұтынушылар үшін проблемалар туындатуға болмайды. Сондықтан біз әртүрлі қаржыландыру көздерін пайдаланамыз, ұзақ мерзімді қаражат тартамыз және пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялаймыз. Біздің міндетіміз – инфрақұрылымды қажетті деңгейде жаңарта отырып, инвестициялық шығындардың тарифтік жүктемеге әсерін бір мезгілде тежеу.

Дереккөз: https://kapital.kz/finance/152186/kak-modernizirovat-infrastrukturu-zhkh-bez-tarifnogo-shoka.html